ERGENLİK DÖNEMİ ve İLETİŞİM

 Ergenlik pek çok değişimin aynı anda yaşandığı gelişim ve büyüme sürecidir. Bu dönem hem ergen hem de ebeveynler açısından baş edilmesi gereken pek çok sorunları da beraberinde getirir. Çünkü bu dönemde yaşanan değişimler sadece çocuk açısından değil anne baba açısından da uyum ve baş etme becerileri gerektirir. Bu dönemde gelişimsel ihtiyaçlar değişirken bu değişimin yarattığı duygu, düşünce ve davranış değişiklikleri de anne baba çocuk arasında kimi zaman iletişim problemlerine neden olabilir.

BU dönemin en önemli gelişimsel görevlerinden birisi genç bireyin kimlik gelişimidir. “Ben kimim? Nasıl biri olmalıyım?” soruları kimlik edinme sürecinde zihni meşgul eden en önemli sorulardır. Daha önceden güvenilen ve kabul edilen her şey yeniden sorgulanır. Geçmişteki özdeşim örnekleri (kendine örnek aldığı kişiler, anne baba, öğretmen vb.) yeniden değerlendirilir, süzgeçten geçirilir ve yeni özdeşim örnekleri bulunur (arkadaşlar, sporcu, pop yıldızı…). Özdeşim denemeleri, çocuğun kendi üstüne en yakışacak elbiseyi bulana kadar elbise çıkarıp giymesine benzer.

 Aileden ayrılıp bağımsızlığı başarabilmek için anne baba ideal olma niteliklerini kaybeder. “Annem babam her şeyi bilir.” düşüncesinin yerini yavaş yavaş, “annem babam nereden bilecek, onların dönemi geçmişte kalmış, ben onlardan daha iyi bilirim” düşünceleri alır. Ergenlik döneminde hem aileden uzaklaşma ve bağımsızlaşma isteği hem de onların desteğine ve sevgisine ihtiyaç duyma ikilemi yaşanır. Bu nedenle hem anne babanın kendine destek olmasına ihtiyaç duyar, hem de kendi içinde bu isteğe karşı koymaya çalışır.

Çocukluktan itibaren kendisine sevgi vermiş olan anne ve babadan uzaklaşmaya başlar. Bu uzaklaşma gelişimsel bir süreç olarak ayrışma ve bireyleşmenin bir parçası olarak kimlik edinme süreciyle yakından ilişkilidir. Ancak unutulmamalıdır ki aileye olan ihtiyaç hâlâ devam etmektedir. Ailenin duyguları da çoğu kez ikilem içerisindedir. Çocuğun artık büyümesi istenir ancak ona hala çocukluktaki gibi davranma eğilimi gösterilir. Bazı durumlarda çocuk ailenin gözünde “Sen çocuksun, anlamazsın.” diye eleştirilirken, bazen de “Sen artık büyüdün, bunları yapabilmen lazım.” şeklinde uyarılır. Çocuk ise bağımsızlık arayışında davranışları ile şunu söylemektedir ‘’Ben sizden farklıyım, bunu göstermek istiyorum, sizin olmamı istediğiniz kişi değil, kendi istediğim kişi olmak istiyorum."

Ergenlerin dünyasında akran grupları önemli bir yer tutmasına rağmen, gelişimlerinde anne babalar oldukça hayati ve gerekli bir rol oynar. Ergenin bu geçiş dönemini başarıyla tamamlayarak yetişkin dünyasına adım atmasında gerekli temel faktör, ailenin gerçek ilgi ve desteğidir.

İnsanların birbirleriyle ilişkilerini sürdürebilmelerinin anahtarı iletişimdir ve iletişimin temeli iyi bir dinleyici olmaktır. Açık ve sağlıklı bir iletişim için iyi bir dinleyici olmak kadar nasıl bir tutum sergilendiği de önem taşımaktadır. Ergenlik döneminde ailelerin birçoğu "Çocuğumuz bizimle hiçbir şeyi paylaşmıyor, gizliyor."; çocukların çoğu da "Aileme anlattığım zaman beni dinlemiyorlar, ne söylesem hemen tepki veriyor kızıyor ya da nasihat ediyor, beni anlamıyorlar ben de hiçbir şeyi anlatmıyorum." cümlelerini kurmaya başlayabiliyor.

Bir ergenle iletişim kurarken, onun gerçekliklerini dikkate almak son derece önemlidir. Çocuğun davranışları sorun olarak kodlandığında, daha kaygılı ve telaşlı tepkiler verme eğilimimiz artar; oysa ihtiyacın ne olduğunu fark edip davranışı doğru okuyabilirsek daha sakin ve kontrollü tepkiler verebiliriz. Eğer anne babalar çocuklarını gerektiği gibi dinlemeyi ve onlarla iletişim kurabilmeyi öğrenirlerse, gençler de ebeveynlerini dinleyebilecek ve onlarla iletişim kurabileceklerdir.

Gençleri, geleceğimizi korumanın, onlara sahip çıkmanın, onları yanlış yollarda kendilerini bulmalarının önünü kesecek en önemli anahtar onlarla doğru iletişim kurabilmektir. Bu doğrultuda ergenlerle doğru iletişim kurabilmek için şunlara dikkat etmek gerekmektedir:

Ailelere İletişim Önerileri

• İyi bir dinleyici olun, onlara güven verin. Ancak, “Aman baban ya da annen duymasın” gibi idare etmek, sırdaş olmak, yanlışlarını saklamak doğru yaklaşımlar değildir. Çocuklarınız sizin sırdaşınız ya da arkadaşınız değildir. Çocuğunuzun arkadaşa ya da sırdaşa değil, kendini güvenli bir limanda hissedeceği güven veren anne-babaya ihtiyacı vardır.
• Sıkıcı, öğüt veren konuşmalardan kaçının, çocuklarınızın söylediklerini anlamaya çalışın. Size ne anlatmak istediğini algılamaya ve onu anlamaya çalışın.
• Sonradan kabul edebileceğiniz şeylere baştan hayır demeyin. Çocuğunuzun size güvenmesi için verdiğiniz sözlerin arkasında durun ya da yerine getiremeyeceğiniz sözler vermeyin.
• Yansıtıcı sorular sorun. Örneğin, “Anladığım kadarıyla söylediğin şey şu…” diye cümleye başladığınızda onun ne anlatmak istediğini fark etmeye çalıştığınızı ve onu dinlediğinizi göstermiş olursunuz.
• Çocuklarınız sizden uzaklaşıyor gibi görünse de, gösterdiğiniz doğruları yeri geldiğinde kullanılacaktır. Önemli olan sağlıklı ve güvenli bir şekilde kuracağınız iletişimdir.
• Bazen, “Benimle konuşmuyor, ne düşündüğünü, ne hissettiğini bilmiyoruz.” diye düşünebilirsiniz. Ergenler eleştirildiğini veya dinlenmediğini daha önce hissettiyse iletişim kurmaktan vazgeçebilir. Mümkün olduğunca yargılamadan dinlediğinizden emin olun.
• 7-Çocuğunuzla “Sen dili” ile konuştuğunuzda savunmaya geçerek sizle iletişime kendisini kapatacak veya öfkelenecektir. Bunun yerine “ben dilini” kullanın. Örneğin “Çocuk gibi davranıyorsun, sorumluluk almıyorsun” demek yerine “Böyle davrandığında bunu önemsemediğini düşünüp endişeleniyorum” diyerek durum veya davranışının sizde oluşturduğu düşünceyi ve duyguyu onunla paylaşabilirsiniz.
• Savunmaya geçirecek genelleme yapan cümlelerden kaçının (Örneğin, hep geç kalıyorsun, zaten üşengeçsin, tembelsin vb..). O anda sorun ya da konu ne ise o konu ya da sorun ile ilgili konuşmalar yapın.
• Bu dönemde çocuklar ne yetişkin ne de çocuk olarak görünmekte ve bu karmaşa davranışlarına da yansımaktadır. Bu karmaşaya çevreden aldıkları çelişkili mesajlar da neden olmaktadır. Siz de çocuğunuzun bu durumunu fark ederek, onun yetişkin davranışlarını destekleyip, çocukça yaptığı davranışlarda ise bu çelişkiyi yaşatmadan destek olun.
• Bu dönemdeki çatışmalar, ergenin bir yandan sizin gibi olmak istemesi diğer yandan da bağımsızlığını sizden farklı bir birey olarak gerçekleştirme çabasıdır. Bunu hatırlayarak çatışmaların olabileceğini kabullenin. Bu dönemin geçici bir süreç olduğunu önemli olanın bunu süreci en iyi şekilde yönetmek olduğunu unutmayın.
• Soğukkanlı ve sakin olun, fevri davranışlardan kaçınmaya çalışın. Çocuğunuza davranışlarıyla model olduğunuzu ve en iyi öğrenmenin sözler değil davranışlar olduğunu unutmayın. Siz sorunlara nasıl yaklaşıyor ve nasıl davranıyorsanız, çocuğunuzun da sizden aynısını kopyalayacağını unutmayın.
• Çatışma çözme becerilerinizi gözden geçirin. Bu konuda önemli model olduğunuzu unutmayın. Birçok anne babanın da bir ergen gibi kolay öfkelenip çatışmacı dil kullanması anlamlı değildir. Anne baba ile çocuk arasındaki ilişkinin, yetişkin-ergen ilişkisi olması gerekirken, iki ergenin ilişkisine dönmesi işleri oldukça zorlaştırabilmektedir. Anne babadan beklenen, çocuğun duygusal iniş çıkışları karşısında daha sakin, dengeli ve kontrollü olmayı başarmasıdır. Bu durum olmadığı zaman iletişim çatışmalarının şiddeti daha yoğun olmakta ve her iki taraf da fazlaca yıpranmaktadır.
• Yeteneklerini ve ilgi alanlarını tanımaya çalışan çocuğunuzun, ilgilerindeki değişkenlik normaldir. Ona bu değişkenliğinde kendini tanımasına fırsat verin ve yardımcı olun. Onun ilgi ve yeteneklerini keşfetmesine yardımcı olarak, onu ilgi ve yetenekleri doğrultusunda uğraşlar ve aktiviteler yapmasını destekleyin. Unutmayın çocuğunuzu yanlış alışkanlıklardan öğütle ya da sözlerle değil, yaşamın içinde kendini var etmesini sağlayıcı uğraşlar edinmesine yardımcı olarak koruyabilirsiniz.
• Olumsuz davranışlardan önce olumlu davranışları görmeye çalışarak, hem iletişimi güçlendirin hem de bu sayede olumlu davranışları pekiştirin. Sürekli çocuğunuzun olumsuz yanlarına odaklanmanız, sürekli onu eleştirip yargılamanız, onun sizden uzaklaşmasına neden olacak, ihtiyacı olan onay ve taktir duygusunu yanlış yerler ve kişilerde aramasına neden olacaktır.
• Arkadaş gruplarını destekleyin. Yanlış arkadaş seçimlerinde ise ona yasaklar koymak veya yargılamak yerine o arkadaşını tanımaya çalışın ve onun düşünmesini sağlayarak yanlışları bulması konusunda yönlendirici olun. Unutmayın ki ona anlamlı gelmeyen yasak ve kurallarınız, onu yanlış arkadaşlıklara daha çok yakınlaşmasına neden olacaktır.
• Kötü bir gün geçirdiyse ya da kendini iyi hissetmiyorsa “Gelecek hafta ne olduğunu hatırlamayacaksın bile” gibi telkinler veya tavsiyeler vermek yerine, “Kötü bir gün geçirmişe benziyorsun, eğer konuşmak istersen ben her zaman buradayım ve seni dinlemek istiyorum.” demek ve bunu hissettirmek çok önemlidir.
• Çocuklarınızın kendi sorumluluklarını üzerinize almayın. Unutmayın sorumluluklarını ne kadar önce üstlenirse o derece de sorumlu bireyler yetiştirebilirsiniz. Sorumluluklar ile ilgili bazen küçük riskler almasına izin verin.
• Kurallar konusunda anlaşmalar yapın. Kurallar bütün ilişkilerde olmazsa olmazlardandır. Kurallar, çocuğun sorumluluklarını hatırlamasını sağlar ve risklere karşı da çok açık olmasını önler. Bu nedenle abartılı olmadan belirli kurallar konusunda anlaşmak gerekir. Kuralların mümkün olduğunca az olması, tüm aile üyeleri için geçerli olması ve uygulanmadığında ne gibi sonuçların olacağının açıkça belirtilmesi önemlidir. Özellikle çocukla anlaşma yaparak kural konması çatışma riskini de azaltır. Ayrıca, kendisi de bu anlaşmanın bir tarafı olduğu için uyma eğilimi daha yüksek olur.
• Mutlaka her çocuğunuzla birebir geçirebileceğiniz özel zamanlar yaratmaya çalışın. Örneğin hiç vaktiniz olmadığını düşündüğünüz durumlarda dahi arabada baş başa olduğunuz durumları bile fırsata çevirebilirsiniz. Unutmayın çocuğunuza vereceğiniz en değerli şey özel zamanınız ve çocuğunuza bırakacağınız en büyük servet onunla geçirdiğiniz güzel anılar ve an’lardır.
• Çocuğunuzun beden dilini gözlemleyin. “Çocuğum ne hissediyor, ne düşünüyor, benden beklentisi nedir?” diye düşünün. Cevabı bulduğunuzda ise, “Sanırım, anladığım kadarıyla…,” diyerek cümleye başlayın ve anlatırken zaman zaman söylediklerinizin onayını alın. Böyle durumlarda sadece anlaşıldığını hissettirmek bile ona iyi gelecektir. Çoğumuzun bir arkadaşımıza derdimizi anlatmak için gittiğimizde aslında ondan çözüm değil bizi dinlemeye ihtiyacımız olduğunu hatırlayın
• Küçük notlar ve mektuplar yazın. Örneğin; “İyi ki varsın, dünkü yaptığın davranışından dolayı çok mutlu oldum vb.” cümleleri yatağına, defterinin arasına veya kalem kutusuna yerleştirebilirsiniz. Böyle küçük sürprizler hem onu şaşırtacak hem de değerli hissettirecektir. Unutmayın çoğu zaman küçük şeyler büyük fark yaratır.

Çocuklarınızı sevmeye devam edin. Büyüme ve keşif sürecinde çocuğunuza eşlik edin…

Ona vereceğiniz en değerli şeyin ona olan sevginizi ve değeri ona hissettirmek olduğunu unutmayın.

Ve sevginin iyileştiren, iyi gelen gücünü hep hatırlayın…

Bizler de Yörünge Bağımlılıkla Mücadele Derneği olarak yolunuzu aydınlatmaya ve gençlerimizin yoluna ışık olamaya devam edeceğiz                            

Psikolog Dr. Saadet Elevli